QULLASUYU MARKAN YATIYÄWIPA

QULLASUYU MARKAN YATIYIRIPA, Jilïr Irpirin yanapiripax utt’ayatawa, akïr kamachimpi, 17/12/1956 uka marana, amtayata akïr kamachimpi 5559 aka marana 02/09/1960 akïr kamachimpi 5642 aka marata 21/11/60 marana; ch’amanchata akïr kamachimpi aka marata 17/07/1920, qillqañataki akïr kamachimpi aka marata 19/07/1925 ukhamaraki qillqirinakatakisa aka marana 27/04/1992 ukhamaraki ch’amanchata akïr amtawimpi 20907 aka marata 07/12/1994, ukat jupapachp apnaqasiñapataki akïr kamachimpi 21294 aka marata 04/06/1989, ukhamat sumat machaqtayasiñapataki akïr kamachimpi 26281 aka marata 15/08/2001.

QULLASUYU MARKAN YATIYIRIPAT SARÄWIPA

Qalltäwi

Qullasuyu markan yatiyiripa ukax Jilïr Irpirin yanapiripan apqatarakiwa, ukhamarakiw sapak sarañapa. Ukhamat taqi luräwinakat yatiyañapa. Ukat kamachinakata, jach’a kamachinakata, amtäwinakat apnaqaraki. Ukhamat taqi yatiyäwix Qullasuyu markan yatiyiripat yatiyata. Kunatix taqi amtäwinak arxatäwinakat apnaqaraki. Ukhamat qalltäwi, sayt’äwi, jan ukax tukuyäwi taqi saräwinakata. Ukat taqi markachirinakan phuqhäwinakap yatiyañapa. Ukatsti, Qullasuyu Markan Yatiyiripaxa: yatiyañapa, taqi wakichäwinak markachirinakarux uñachayañapa. Ukat amtäwinakaparjam suma utt’ayataraki, markachirinak suma katuqapxañapataki. Ukhamaraki, janiw khitirus jark’aqatäkiti. Kunatix taqi markachirinakaruw puriñapa.

Ukhamatsti, aka yatiyirix Qullasuyu markankarakiwa. Ukat Qullasuyu Markan Yatiyiripax                achupaxa. Ukat taqi Qullasuyu saräwipat sapürutjam yatiraki.

Ukatx  janiw yaqhax Qullasuyu Markan Yatiyiripax utjkarakispati. Kunatix walja yatiyäwinak wakicharakixa. Ukhamat taqi arxatäwinak amtäwinak apnaqaraki.

Ukhamarakiw machaqtañapa, ukat sapürutjam machaq yänakaniñapa. Kunatix yatiyäwix suma uñjatañaparakiwa.

Saräwipa

Akïr kamachimpiw wakichata aka  marana 21 uru jallu qallta phaxsina 1825 maran jilïr Irpiri Simón Bolívar jupampi, ukhamarakiw kamachinaka, amtäwinak uñacht’ayata. Ukat taqi ukanakax mayaru, marat maraw uñjat wakicht’ata. Ukat Jilïr Irpirin Yanapiripax uñjarakïnxa.
Mayïr pankax taqi kamachinaka, jach’a kamachinaka, amtäwinak Qullasuyu markat uñacht’ayarakinxa. Akïr maranakana 1825 marana ukhamaraki 1826 marana Chukiyawu markana. Akïr qillqaw wakichirina Artística sat sutini – Socabayatuqina  jakhupasti 20.

1825 maratakisti:

• Perútuqitxa  mä amtäwi.
• Mä kamachi Rio de la Plata uka suyunakata.
• Qillqäwi Alto Perú uksankir suyunakata ukhamaraki arsüwinakasa.
• Amtäwinaka jilatanak kullakanak jach’a ulaqatak chhijllañataki.
• Jilïr Irpirir jaysawiw qillqata.
• Mä kamachi.
• 44 pusin jach’a kamachinaka.
• 19 llätunkan amtäwinaka.
• 15 phisqan luräwinaka.
• Mä luräw wakiyañataki.

1826 maratakisti:

• Mä arsüwi  Jilïr Irpirita, Qullasuyu markat sarxaskaraki.
• Jilïr Irpirin Mariscal Antonio José de Sucre rixuntata, Qullasuyu Markan Kamachipaw akïr marata 6tiri uru Lapaka phaxsin saraqata 1826 maran uñachayatarakiwa.
• 71 mayan kamachinaka.
• Pä kamachinak amtäwinakani.
• 42 payan Jach’a Kamachinaka.
• 47 paqallqun luräwinaka.
• 13 kimsan Amtäwinaka.
• Kimsa yatiyawinaka.
• Kimsa wakichäwinak lurañataki.

Akham sutichatawa, “Qullasuyu markan luräwinakapa” ukatsti, sapa maratjamaw yaqha sutinakanixixa, sañäni: “Qullasuyu markan yatiyiripa” , “Mara  Luräwinaka”, “Qullasuyu Markan Lurawinaka” qhipjarusti “Qullasuyu Markan Yatiyiripa”, ukhamaw uka sutin qhipartarak jichhürkama.  Ukatsti, Qullasuyu markasampiw yuriraki. Kunatix nayrïr qillqatanakan qhananchataraki.

Akïr kamachimpiw 1003, pä uru – pä tunk mayan uru Chinu phaxsita saraqkipana, 1948 maran “Qullasuyu Markan Yatiyiripa” sutinchatänxa. Akïr Jilïr Irpirimpi Dr. Enrique Hertzog G., ukat qhiparux mayamp sutichataraki “Qullasuyu Markan Yatiyiripa” akïr kamachimpi aka uruna

tunka paqallqun uru Jallu qallta phaxsina 1956 marana aka  Jilïr Irpirimpi Dr. Hernán Siles Zuazo, ukat ch’amanchata akïr kamachimpi  aka uruta pä tunk mayan uru Jallu qallta phaxsina 1825 marana ukat kamachinakaw yatiyatäñapa, taqi luräwinak satarakiwa. Ukhamaraki urunakas qhananchatäñapa.